Żmigród – zamek czyli pałac, smok i Barycz

Kosmyk ciemnych włosów opadł nieposłusznie na czoło. Mężczyzna wyglądał na skupionego, przejętego, może się denerwował. Głęboko osadzone oczy świdrowały oponenta i uciekały na suto zastawiony stół. Po przeciwnej stronie siedział nieco pucułowaty, rudawy mężczyzna. Zamyślony, zdawał się gubić w sprzecznościach i trwać w powadze, jakby wbrew sobie. Porozumienie wyrażali milczeniem i skrywanym cmokaniem i oblizywaniem. Ze stołu znikały kolejno rosół, pierogi z kaszą i gęsiną, zajęczy pasztet, cielęce języki, kapłony w warzywach, nadziewany dzik i oczywiście, prosto z pobliskich stawów milickich, karp w białym winie. Po kilku godzinach mężczyźni wstali od stołu. Roztkliwieni znakomitą kuchnią, skinęli głowami i uścisnęli dłonie.

Pałac w Żmigrodzie w drugiej połowie XIX w.

Pałac w Żmigrodzie w drugiej połowie XIX w., fot. Sammlung Duncker http://www.zlb.de/digitalesammlungen/index.php?collection=1 , Zentral- und Landesbibliothek Berlin za dolny-slask.org.pl

Obawiam się, że spotkanie Fryderyka Wilhelma III i Aleksandra I Romanowa, podczas którego uzgodniono tzw. protokół trachenberski przebiegało zupełnie inaczej. Pełno było krzątaniny, hałasu, asystentów, doradców, adiutantów, stukania obcasami, szelestu sukien, brzęku talerzy i ujadania psów dochodzącego z parku. Pewne jest jedynie, że pod stołem nie było podsłuchu i że odbyło się właśnie w Żmigrodzie, noszącym wtedy nazwę Trachenberg.

Król pruski i car Rosji wraz z feldmarszałkiem Kutuzowem oraz posłami angielskimi i austriackimi opracowali 9 lipca 1813 roku, 201 lat temu, w Białej Sali żmigrodzkiego zamku strategię mającą doprowadzić do ostatecznej klęski Napoleona Bonaparte. Pół roku później cesarz Francji mógł już tylko wspominać chwałę spod Austerlitz, Somosierry i Jeny, udając się na zesłanie na Elbę. Fryderyk i Aleksander tryumfowali, w świetności trwał też żmigrodzki pałac.

Dziś w 15-tysięcznym Żmigrodzie życie toczy się leniwie, dostosowując do niespiesznego nurtu najwolniejszej rzeki w Polsce – Baryczy (ma najmniejszy średni spadek 0,035%). Pałac znajduje się w – robiącej wciąż wrażenie – ruinie i trudno uwierzyć, jak doniosłe wydarzenia miały tu miejsce.

Żmigród - ruiny pałacu

Najdonioślejsze z nich miało miejsce właśnie na pocz. XIX w., ale Żmigród – osada nad Baryczą na drodze z Wrocławia do Poznania – widniał na kartach historii na pewno już ok. 700 lat wcześniej. W bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV z 23 kwietnia 1155 roku, wydanej dla biskupstwa wrocławskiego, wymieniono Zunigrod, a samo ufortyfikowane miasto lokował książę wrocławski Henryk III w 1253 roku. W centrum Żmigrodu zachował się do dziś średniowieczny, owalny układ z rynkiem i odchodzącymi z niego – w kierunku dawnych bram miejskich – ulicami.

Jest w staropolskiej nazwie miasta dźwięczna siła. Smocza siła. Jakkolwiek istnieją wersje, że wczesny Zunigrod wywodzi się od „zwnieć” – dzwonić, sugerując, że w grodzie bito na alarm przed wrogami, tak herb miasta przedstawiający zielonego smoka i srebrną wieżę ze złotym krzyżem na dachu, nie pozwala sądzić inaczej (także niemiecka nazwa Trachenberg to połączenie słów „Drache” – smok i „Berg” – góra). Żmigród to „gród żmija”. Gród smoka.

Pierwsze wzmianki o zamku pojawiają się pod koniec XIII w.; murowana warownia powstaje dopiero w kolejnym stuleciu. Losy zamku są równie zmienne i burzliwe, jak żmigrodzkich ziem, które należały najpierw do księstwa głogowskiego, wrocławskiego i oleśnickiego aż król czeski Władysław Jagiellończyk (jako właściciel lenny) oddzielił odeń region milicko–żmigrodzki i przekazał swojemu podskarbiemu Zygmuntowi von Kurzbach, czyniąc Żmigród i Milicz samodzielnymi państwami stanowymi – jako pierwsze na Śląsku podlegały bezpośrednio koronie i były na równi starym księstwom.

Żmigród - ruiny pałacu

Po Kurzbachach pojawili się w Żmigrodzie Schaffgotschowie i Hatzfeldtowie, którzy – mimo kolejnych wojen, najść Szwedów, pożarów i epidemii – rozsądnie łożyli na dobrobyt miasta. To Hatzfeldtowie w latach 80. XVII w. rozpoczynają przebudowę zamku na barokowy pałac – burzą fortyfikacje i stawiają pod okiem wrocławskiego mistrza Christopha Hacknera trzyskrzydłową posiadłość. W drugiej poł. XVIII w. powstaje klasycystyczne, blisko 100-metrowe skrzydło pałacu, które projektuje sam Carl Gotthard Langhans i przyozdabia budowlę neorenesansowym krenelażem. To w południowym skrzydle znajduje się Sala Biała, gdzie przy stołach zasiadają król Prus i car Rosji…

Po dobrym dla Żmigrodu XIX stuleciu, przychodzi jednak wiek XX i II wojna światowa. Wkraczają wojska radzieckie, miasto i pałac ulegają zniszczeniom, a większa część ruin zostaje rozebrana. Nie uchroniłyby przed tym żadne dzwony na trwogę ani nawet smok. Odrestaurowane w ostatnich latach ruiny pałacu z najlepiej zachowaną obronną basztą mieszkalną (znajdują się tu informacja turystyczna i sala wystawowa, a na dachu taras widokowy) pozwalają wspominać uczty, jakie niegdyś miały tu miejsce. Smok powoli przewraca się z pleców na łapy.

***

Żmigród znajduje się w północnej części województwa dolnośląskiego przy ruchliwej drodze krajowej nr 5 między Wrocławiem a Lesznem. Jest zdecydowanie rzadziej odwiedzany niż niedaleki, bliski mu historycznie, Milicz. Polecam przejażdżkę – samochodową lub rowerową – ze Żmigrodu do Milicza (lub w przeciwnym kierunku) przez Radziądz i Sułów. Droga wiedzie przez samo serce parku krajobrazowego Dolina Baryczy i rezerwatu Stawy Milickie – jednego z najpiękniejszych i najbardziej unikalnych przyrodniczo miejsc w Polsce. Po groblach, nad stawami, przy punktach widokowych, z których można wypatrzyć czaple, perkozy, gęsi, żurawie, kaczki, łabędzie, trzciniaki, a przy odrobinie szczęścia bieliki. Cały region jest bardzo interesujący i warto spędzić tu chociaż weekend: koniecznie trzeba zobaczyć Milicz z kościołem Andrzeja Boboli i pałacem, Sułów z wyjątkowym, ośmiobocznym kościołem MB Częstochowskiej, pospacerować ścieżkami dydaktycznymi, spłynąć kajakiem Baryczą.

3 comments on “Żmigród – zamek czyli pałac, smok i Barycz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>


  • Twitter
  • Facebook